Autorka: Zuzanna Ociepa, studentka II roku psychologii na Uniwersytecie SWPS w Warszawie
Tradycyjne sposoby trenowania funkcji poznawczych tj. łamigłówki, czytanie i zdrowe nawyki są powszechnie polecane w celu poprawy jakości życia populacji ogólnej. Metody te mają jednak swoje ograniczenia i nie są wystarczającą pomocą dla niektórych grup społecznych. Jako bardziej zaawansowaną i specjalistyczną formę pomocy dla tych grup naukowcy i neuropsychologowie obrali trening funkcji poznawczych w wirtualnej rzeczywistości.
Wirtualna rzeczywistość to przede wszystkim interaktywna wizualizacja wirtualnych obrazów, czyli graficzny świat, w którym człowiek może się poruszać i na który ma wpływ. W odróżnieniu od typowych gier wideo, wirtualna rzeczywistość wykorzystuje bardziej zaawansowaną moc obliczeniową i oprogramowanie oraz wykorzystuje takie niewizualne tryby wyświetlania jak dźwięk przestrzenny 3D oraz kontrolery dające wrażenie sensorycznego odczuwania przedmiotów w tym wirtualnym świecie. Wszystko to w celu zbudowania immersji absolutnej, czyli poczucia zanurzenia w wirtualnym świecie do stopnia stworzenia iluzji rzeczywistej obecności w nim (Casella i in., 2024).
To poczucie rzeczywistej obecności w świecie wirtualnej rzeczywistości może wzmocnić zaangażowanie w naukę rozwiązywania codziennych problemów zaczynając od bezpiecznych warunków jakie daje świat wirtualny. Badania wykazały nawet iż immersyjność tejże metody sprzyja transferowi wiedzy z treningów i ułatwia wykorzystywanie jej w prawdziwym życiu (Jespersen i in., 2024). Immersyjny trening VR wzmacnia nie tylko motywacje do trenowania codziennych umiejętności związanych z funkcjami kognitywnymi, ale i skłania pacjentów psychiatrycznych by stosowali się do zaleceń w ich procesie leczenia terapeutycznego (Jespersen i in., 2024). Jak się okazuje taki immersyjny trening poznawczy można także połączyć z treningiem fizycznym dzięki nowej metodzie jaką jest trening poznawczo-motoryczny wykorzystujący technikę podwójnego zadania. Tego typu trening jest wykorzystywany do przeciwdziałania naturalnemu pogorszeniu funkcji poznawczych i motorycznych u osób starszych (Casella i in., 2024).
W odróżnieniu od osób starszych bądź schorowanych, zdrowi, młodzi ludzie wykorzystują technologię VR głównie w celach rozrywkowych, ale wedle Casella i zespołu (2024) jej możliwości sięgają dużo dalej i mogą polepszyć życie tych ludzi w wielu aspektach takich jak szkoła, praca czy sport. W celu potwierdzenia tej hipotezy badacze wykonali trening CMDT oraz sprawdzili jego wpływ na przetwarzanie
antycypacyjne w mózgu. Oczekiwali oni, iż grupa eksperymentalna po treningu wykaże znaczne korzyści w zakresie komponentów negatywności przedczołowej (pN) odpowiadającej za przewidywanie poznawcze oraz potencjału gotowości (BP) odpowiadającego za przygotowanie motoryczne. W badaniu brało udział 24 studentów, po równo kobiet i mężczyzn ze średnią wieku 24,5. Wszyscy badani zadeklarowali bardzo dobry stan zdrowia zarówno fizycznego jak i psychicznego. Grupy badawcze zostały podzielone pseudo-przypadkowo w oparciu o ich ilość codziennej aktywności fizycznej. Odbyły się dwa testy mierzące aspekt fizyczny, kognitywny oraz elektrofizjologiczny. Pomiędzy testami grupa eksperymentalna wykonała 5 sesji treningu VRRT po 30 minut każda. Testy wykazały, iż wyniki grupy eksperymentalnej uległy znacznej poprawie w teście końcowym w porównaniu z testem wstępnym. Podobna zależność nie wystąpiła w grupie kontrolnej. Wyniki sugerują, iż trening VR może pozytywnie wpływać zarówno na komponenty poznawcze, jak i motoryczne u osób zdrowych. Nie wiadomo jednak, czy podobne efekty wystąpią u populacji klinicznych, gdzie deficyty funkcji poznawczych są znacznie większe.
Jednak badanie Jespersona i współpracowników (2024) pokazało, iż nie tylko zdrowi ludzie skorzystają na treningu swoich funkcji poznawczych. Przeprowadzili oni 4-tygodniową rehabilitacje z wykorzystaniem wirtualnej rzeczywistości dla 66 pacjentów z MD lub PSD w stanie remisji. Próbowali sprawdzić też czy poprawa funkcjonowania poznawczego przełoży się na faktyczną poprawę funkcjonowania codziennego i czy będzie towarzyszyć jej zmiana aktywności grzbietowej kory przedczołowej, którą uznali za potencjalny biomarker w leczeniu tych zaburzeń. Badanie wykorzystuje wirtualną rzeczywistość do trenowania oraz testowania zdolności wykorzystywania funkcji poznawczych w codziennych lokalizacjach tj. kuchnia, supermarket, restauracja czy biuro. Ze względu na to, iż jest to badanie podłużne jego wyniki zostaną przedstawione w kolejnych artykułach. Jako że badanie dotyczy pacjentów w remisji, nie wiadomo, czy podobne efekty pojawią się w grupach z pogorszeniem funkcjonowania wynikającym z procesów neurodegeneracyjnych, takich jak starzenie się.
Zaburzenia psychiczne nie są jedynymi przyczynami pogorszenia stanu funkcji poznawczych, albowiem wraz z wiekiem słabną one u wszystkich ludzi. Z tego powodu Li i współpracownikom (2023) zależało na znalezieniu mniej inwazyjnej metody leczenia niż leczenie farmakologiczne. Do tego celu badacze zdecydowali się wykorzystać zasoby technologii wirtualnej rzeczywistości. Opracowali oni trzy zadania poznawcze i trzy ruchowe zmierzające do poprawy pamięci roboczej, orientacji przestrzennej, przenoszenia uwagi, kontroli wykonawczej, elastyczności stawów oraz koordynacji. Pośród 60 badanych te osoby, które otrzymały 12-tygodniowy trening wykazały znaczną poprawę wyników zdolności poznawczych w porównaniu z grupą kontrolną, która otrzymywała jedynie standardową opiekę zdrowotną. Zmiany te były najbardziej zauważalne w zakresie uwagi i funkcji poznawczych związanych z mową a także w zdolnościach motorycznych kończyn górnych. W połączeniu z odpowiednią opieką zdrowotną taki trening może polepszyć codzienne funkcjonowanie starszych ludzi oraz zwiększyć ich samodzielność.
Badania Casella i zespołu (2024) nad zdrowymi młodymi ludźmi także zapowiadają pomoc w zwiększeniu jakości życia w takich dziedzinach jak edukacja, zatrudnienie oraz wyniki sportowe. Jak wskazuje Jespersen i współpracownicy (2024) w przypadku ludzi z problemami zdrowia psychicznego bardziej przyjemny i przyjazny trening VR może pomóc w przeciwstawianiu się stygmatyzacji i motywowaniu oraz angażowaniu się w sposób, który zwalcza ich obniżone poczucie własnej skuteczności. Według Casella i współpracowników (2024) przyszłe badania nad treningiem funkcji poznawczych w wirtualnej rzeczywistości powinny porównać skuteczność tej metody z innymi w zależności od czynników indywidualnych tj. wiek czy zawód. Jak zapowiedział Jespersen i zespół (2024) ich kolejne artykuły opiszą wpływ interwencji na funkcje poznawcze i zdolności funkcjonalne, zbadają czynniki prognostyczne skuteczności interwencji opartej na wirtualnej rzeczywistości w zakresie rehabilitacji funkcji poznawczych oraz przedstawią zmiany aktywności neuronowej po interwencji. Casella i współpracownicy (2024) zwracają także uwagę na konieczność zbadania postrzeganego ucieleśnienia w środowisku wirtualnym, które choć niezwykle pomocne w zapewnianiu skuteczności treningu VR może nieść ze sobą zagrożenie dla stanu zdrowia psychicznego. Jespersen i zespół (2024) natomiast rekrutując badanych zapewnili, iż jedyne znane ryzyko korzystania z wirtualnej rzeczywistości to drobny dyskomfort oraz potencjalne zawroty głowy. Zobowiązali się jednak do zapewnienia odpowiedniej opieki w celu redukcji tych symptomów.
Na podstawie powyższych badań można wnioskować, iż mimo wszelkich trudności trening funkcji poznawczych metodą VR rozwija się dynamicznie, ale wciąż wymaga pracy zarówno od strony technologicznej jak i psychiatrycznej. Technologia VR jest wciąż stosunkowo młoda i niedopracowana. Z powodu ogromnych zasobów finansowych jakie idą w budowę tych urządzeń nie są one wystarczająco powszechnie dostępne by stosować je w codziennych warunkach. Z tego powodu specjaliści polecają dalsze korzystanie także z tradycyjnych metod treningowych. Korzystanie z wirtualnej rzeczywistości bez odpowiedniej opieki może okazać się także ryzykowne z powodu jej realistycznej formy. Pacjent powinien być odpowiednio przygotowany do sesji przez specjalistę by nie zatracić się w tym doświadczeniu i nie pogorszyć swojego stanu. Ze względu na nowość tej metody psychologowie mogą nie być przygotowani do pracy z takimi urządzeniami a także nie znać pełnego wpływu tej technologii na mózg. Z tego powodu zaleca się pogłębianie wiedzy o wpływie VR na mózg przez neurokognitywistów oraz tworzenie i przeprowadzanie specjalistycznych kursów z tego zakresu dla neuropsychologów w celu zwiększenia kompetencji kadry i tym samym zwiększenie dostępności tej metody dla populacji.
Bibliografia
Casella, A., Panacci, C., Aydin, M., Lucia, S., Di Bello, B., Di Russo, F. (2024). Effects of a virtual reality reaction training protocol on physical and cognitive skills of young adults and their neural correlates: A randomized controlled trial study. Brain Sciences, 14(7), 663. https://doi.org/10.3390/brainsci14070663
Jespersen, A., Lumbye, A., Vinberg, M., Glenthøj, L., Nordentoft, M., Wæhrens, E., Knudsen, G., Makransky, G., Miskowiak, K. (2024). Effect of immersive virtual reality-based cognitive remediation in patients with mood or psychosis spectrum disorders: Study protocol for a randomized, controlled, double-blinded trial. Trials, 25, 82. https://doi.org/10.1186/s13063-024-07910-7
Li, A., Li, J., Wu, W., Zhao, J., Qiang, Y. (2024). Effect of virtual reality training on cognitive function and motor performance in older adults with cognitive impairment receiving health care: A randomized controlled trial. International Journal of Human–Computer Interaction, 40(22), 7755–7772. https://doi.org/10.1080/10447318.2023.2271240
