Autorka: Julia Gut, studentka II roku psychologii na Uniwersytecie SWPS w Warszawie

U większości osób dorosłych dostęp do wspomnień z pierwszych lat dzieciństwa jest znacznie ograniczony. W związku z masowym występowaniem tego zjawiska, badacze postanowili je bliżej zbadać. Już pod koniec XIX wieku Sigmund Freud zidentyfikował zjawisko amnezji dziecięcej polegające na tym, że dorośli nie są w stanie odtworzyć wspomnień z pierwszych 2-3 lat wczesnego dzieciństwa. Co więcej, występowanie amnezji dziecięcej występuje nie tylko u ludzi, ale również u zwierząt, co podkreśla jego powszechność. Już w latach 60. i 70. XX wieku Campbell wraz z zespołem trenowali młode gryzonie i testowali ich zdolność do zapamiętywania zadań. Wyniki jednoznacznie potwierdziły, że możliwość tworzenia reprezentacji pamięciowych drastycznie spadała wraz z wiekiem szczurów. Fakt, że amnezja dziecięca występuje nie tylko u ludzi, sugeruje, że nie da się jej w pełni wyjaśnić wyłącznie czynnikami charakterystycznymi dla człowieka takimi jak rozwój języka. Liczne teorie psychologiczne zakładają, że analizowane zjawisko jest wynikiem wysokiego poziomu neurogenezy (Josselyn i Frankland, 2012) oraz niedojrzałości struktur hipokampa (Riggins i in., 2020).

Wśród czynników poznawczych warto wspomnieć o teorii umysłu, czyli o procesie, który umożliwia świadome odróżnianie własnych stanów – myśli, uczuć, intencji – od stanów innych ludzi. Rozwój tej umiejętności następuje około 3-4 roku życia równolegle z początkiem tworzenia trwałych wspomnień o własnym życiu, czyli pamięci autobiograficznej. Proces kształtowania się tego typu pamięci przebiega stopniowo w toku rozwoju (De Paula i in., 2018). Brak ukształtowanej koncepcji własnego umysłu u najmłodszych bez wątpienia łączy się z niemożnością świadomego przywoływania wspomnień przykładowo w formie opowieści o własnych przeżyciach.

Po poznaniu terminu amnezji dziecięcej, może nasuwać się następujące pytanie – Dlaczego pomimo powszechnego przekonania, że dzieci uczą się niezwykle szybko, nie są w stanie zachować wspomnień? Samo wyjaśnienie brzmi dosyć paradoksalnie, ponieważ to właśnie nietrwałość zapisów pamięciowych umożliwia wyjątkowo wysoki poziom plastyczności. Wczesne dzieciństwo to krytyczny etap uczenia się dla hipokampa (Travaglia i in., 2016), czyli struktury, która pozwala na długotrwałe przechowywanie wspomnień. Za charakterystyczną plastycznością dziecięcego mózgu stoi proces neurogenezy, podczas którego powstaje znacznie więcej komórek neuronowych niż u dorosłych. Josselyn i Frankland (2012) wykazali, że wysoki poziom neurogenezy jednocześnie prowadzi do zastępowania istniejących już połączeń w obwodach hipokampa. W praktyce usuwanie tych połączeń zwiększa efektywność uczenia się, ale równocześnie przyczynia się do utraty wspomnień.

Warto zaznaczyć, że zdolność trwałego przechowywania wspomnień to proces wieloetapowy. Badania Bauer i Larkina (2016) wykazały znaczące różnice w trwałości wspomnień między młodszymi a starszymi dziećmi. Grupa 4-6 latków początkowo sprawnie odtwarzała minione wydarzenia, ale po roku przywołanie ich było już problematyczne. Odmienne rezultaty zaobserwowano w grupie 8 latków, które po podobnym czasie pamiętały zdecydowanie więcej szczegółów. Dane te sugerują, że stabilność wspomnień znacznie wzrasta po około 6 roku życia. Autorzy podkreślają, że owa różnica wynika z rozwijających się struktur hipokampa i jego połączeń z korą mózgową (Riggins i in., 2020). Wyniki badań neuroobrazowania jeszcze wyraźniej potwierdzają fakt, że amnezja dziecięca to etap przejściowy i w miarę rozwoju zbliża się do bardziej szczegółowego systemu pamięci epizodycznej. Udowodnił to Callaghan i współpracownicy (2021) używając wysokorozdzielczego rezonansu magnetycznego. Przebadali tą metodą grupę dzieci i młodzieży (6-17 lat), szczegółowo analizując strukturę ich hipokampa. Badacze skupili się głównie na tylnej części tej struktury, a konkretniej jej granularności – czyli stopniu dojrzałości i zróżnicowaniu strukturalnego. Okazało się, że większa granularność ewidentnie łączyła się z efektywniejszym przywoływaniem detali ze wspomnień, czego nie zaobserwowano u najmłodszych uczestników badania. W związku z tym bez wątpienia można stwierdzić, że tylny hipokamp stopniowo przyczynia się do bardziej szczegółowej pamięci epizodycznej.

Skoro powszechnie przyjęta hipoteza neurogenezy tłumaczy zjawisko amnezji dziecięcej, to sztuczna manipulacja jej poziomem powinna skutkować silniejszym zapominaniem (Josselyn i Frankland, 2012). Powyższe przewidywania zostały potwierdzone badaniem eksperymentalnym, w którym bezpośrednio po nauczeniu się zadania, sztucznie zwiększono liczbę nowych neuronów w hipokampie u dorosłych osobników. Zastosowano dwie metody – genetyczną, poprzez usunięcie genu p53, co powoduje namnażanie się nowych komórek oraz zwiększenie aktywność fizycznej przy użyciu kołowrotka. U badanych gryzoni stwierdzono znacząco zatarte ślady pamięciowe. Należy jednak zaznaczyć, że zapominanie dotyczyło wyłącznie niedawno nabytych wspomnień – starsze ślady pamięciowe były mniej wrażliwe na manipulacyjne zwiększenie poziomu neurogenezy. Badacze uzyskali więc efekt zbliżony do amnezji dziecięcej (Gao i in., 2018).

W celu zilustrowania szerszego spojrzenia na procesy pamięciowe należy zaznaczyć, że pomimo istotnego znaczenia hipokampa jest on tylko jedną z części składowych większej sieci struktur wspierających pamięć (Riggins i in., 2020). Podczas tworzenia i odtwarzania szczegółowych wspomnień znaczącą rolę odgrywa kora przedczołowa oraz ciemieniowa (tylna część). Badania z udziałem dzieci i dorosłych sugerują, iż kora przedczołowa wspomaga organizowanie informacji, ich kodowanie oraz kieruje uwagą podczas przywoływania epizodów (Ghetii i Bunge, 2012). Niejednokrotnie potwierdzono wieloletni proces kształtowania się kory przedczołowej. Jej dojrzewanie oczywiście łączy się z faktem, iż pamięć dopiero z wiekiem staje się bardziej celowa oraz odporna na rozproszenia. Z kolei połączenia hipokampa z korą ciemieniową umożliwiają wychwytywanie detali i właściwych skojarzeń, dzięki czemu wspomnienia stają się bogatsze w szczegóły (Riggins i in., 2020). W efekcie amnezja dziecięca nie wynika wyłącznie z niedojrzałości hipokampa, ale również stopniowego kształtowania się większej sieci pamięciowej odpowiedzialnej za świadome wspomnienia.

Neurobiologia bez wątpienia wyjaśnia dużą część zjawiska amnezji dziecięcej, mimo to nie można pominąć czynników poznawczych i społecznych. Badania Salmon i Reese (2016) podkreślają znaczenie jakości rozmów między rodzicem a dzieckiem. Wczesne wspomnienia najmłodszych nie są obfite w szczegóły, ponieważ brakuje im narzędzi umożliwiających zawarcie w ich historiach emocji, przyczyn czy motywów przewodnich. Jeśli rodzice opowiadają przeszłość w szczegółowy i emocjonalny sposób, pamięć autobiograficzna ich pociech może wyraźnie się polepszyć.

Zjawisko amnezji dziecięcej przede wszystkim udowadnia, że trwała pamięć nie jest gotowym mechanizmem, lecz rosnącą siecią, która w miarę rozwoju i wieku osiąga stabilny poziom świadomego przechowywania wspomnień. Powszechność tego zjawiska wskazuje na jego adaptacyjną rolę – wysoka neurogeneza zdecydowanie sprzyja plastyczność i uczeniu się, ale równolegle prowadzi do degradacji wcześniejszych połączeń neuronalnych. W tym przypadku zapominanie nie jest wadą, a bardziej selekcją umożliwiającą dzieciom efektywne uczenie się (Josselyn i Frankland, 2012). Dojrzała pamięć autobiograficzna w znaczącym stopniu zależy od dojrzałości hipokampa oraz jego połączeń ze strukturami korowymi (Riggins i in., 2020).

Bibliografia

Bauer, P. J., Larkina, M. (2016). Predicting remembering and forgetting of autobiographical memories in children and adults: a 4-year prospective study. Memory, 24(10), 1345–1368. https://doi.org/10.1080/09658211.2015.1110595

Callaghan, B., Gasser, C., Silvers, J. A., VanTieghem, M., Choy, T., O’Sullivan, K., Tompary, A., Davachi, L., Tottenham, N. (2021). Age-Related Increases in Posterior Hippocampal Granularity Are Associated with Remote Detailed Episodic Memory in Development. The Journal of Neuroscience, 41(8), 1738–1754. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.1738-20.2020

Campbell, B. A., Misanin, J. R., White, B. C., Lytle, L. D. (1974). Species differences in ontogeny of memory: Indirect support for neural maturation as a determinant of forgetting. Journal of Comparative and Physiological Psychology, 87(2), 193–202. https://doi.org/10.1037/h0036866

De Paula, A. P., Felinto, P. M. B., Mascarenhas, B. F., Lima, S. C. F. D. O., Gobbi, F. H. A., Hazin, I. A. (2018). Autobiographical memory and precursor skills in the second phase of childhood amnesia. Early Child Development and Care, 188(8), 1133–1146. https://doi.org/10.1080/03004430.2016.1251429

Gao, A., Xia, F., Guskjolen, A. J., Ramsaran, A. I., Santoro, A., Josselyn, S. A., Frankland, P.
W. (2018). Elevation of Hippocampal Neurogenesis Induces a Temporally Graded Pattern of Forgetting of Contextual Fear Memories. The Journal of Neuroscience, 38(13), 3190–3198. https://doi.org/10.1523/JNEUROSCI.3126-17.2018

Ghetti, S., Bunge, S. A. (2012). Neural changes underlying the development of episodic memory during middle childhood. Developmental Cognitive Neuroscience, 2(4), 381-395. https://doi.org/10.1016/j.dcn.2012.05.002

Josselyn, S. A., Frankland, P. W. (2012). Infantile amnesia: A neurogenic hypothesis. Learning & Memory, 19(9), 423–433. https://doi.org/10.1101/lm.021311.110

Riggins, T., Canada, K. L., Botdorf, M. (2020). Empirical Evidence Supporting Neural Contributions to Episodic Memory Development in Early Childhood: Implications for Childhood Amnesia. Child Development Perspectives, 14(1), 41–48. https://doi.org/10.1111/cdep.12353

Salmon, K., Reese, E. (2016). The Benefits of Reminiscing With Young Children. Current Directions in Psychological Science, 25(4), 233–238. https://doi.org/10.1177/0963721416655100

Travaglia, A., Bisaz, R., Sweet, E. S., Blitzer, R. D., Alberini, C. M. (2016). Infantile amnesia reflects a developmental critical period for hippocampal learning. Nature Neuroscience, 19(9), 1225–1233. https://doi.org/10.1038/nn.4348