Autorka: Julia Gadomska, studentka II roku psychologii na Uniwersytecie SWPS w Warszawie

Proces zapamiętywania stanowi fundament uczenia się – bez skutecznego kodowania, przechowywania i odtwarzania informacji nie można mówić o efektywnym przyswajaniu wiedzy. W psychologii poznawczej szczególną uwagę zwraca rola strategii uczenia się – czyli świadomie stosowanych technik i działań, które wspierają proces zapamiętywania i efektywnego wykorzystania wiedzy. W erze intensywnego rozwoju technologii edukacyjnych pojawia się jednak pytanie – w jakim stopniu realnie wspierają one zapamiętywanie, a na ile kreują jedynie złudzenie efektywności? Współczesne praktyki edukacyjne w coraz większym stopniu wykorzystują aplikacje, platformy e-learningowe czy gry edukacyjne, które umożliwiają elastyczny dostęp do materiałów oraz automatyzują wiele elementów procesu uczenia się. Tym samym, wiele klasycznych strategii, takich jak podział materiału, planowanie powtórek, testowanie się czy kojarzenie treści – dziś może być realizowanych za pomocą aplikacji typu Anki, Quizlet czy Duolingo. W tym kontekście kluczowe jest rozróżnienie między rzeczywistą poprawą procesów pamięciowych a jedynie subiektywnym poczuciem efektywności, jakie mogą generować narzędzia cyfrowe.

Badania meta-analityczne pokazują, że nie wszystkie strategie uczenia się działają równie skutecznie. Donoghue i Hattie (2021) wskazują, że największe korzyści dla zapamiętywania przynoszą techniki oparte na aktywnym wydobywaniu informacji z pamięci, takie jak samodzielne testowanie się (practice testing) oraz powtarzanie rozłożone w czasie (distributed practice). Autorzy podkreślają również, że część popularnych metod, zwłaszcza tych koncentrujących się streszczaniu, podkreślaniu czy biernym czytaniu, jest mniej efektywna i rzadziej prowadzi do trwałego zapamiętywania. Co ważne, większość analizowanych badań dotyczyła stosunkowo prostych treści, takich jak fakty czy definicje, oraz sytuacji, w których uczący się muszą wykonać zadania podobne do tych, które ćwiczyli wcześniej. Ogranicza to możliwość generalizacji wyników na bardziej złożone formy uczenia się. Hattie i Donoghue (2016) zwracają także uwagę, że skuteczność danych strategii zależy od etapu nauki: inne metody sprawdzają się, gdy uczący się dopiero poznaje materiał, a inne, gdy zaczyna go konsolidować lub stosować w nowych sytuacjach. W tym świetle techniki takie jak powtarzanie materiału w określonych odstępach czasu (spaced repetition), aktywne przywoływanie informacji z pamięci (active recall) czy efekt testowania (testing effect) pozostają dobrze udokumentowanymi i powszechnie rekomendowanymi podejściami wspierającymi trwałe zapamiętywanie.

Wyniki badań empirycznych dotyczących narzędzi cyfrowych są ogólnie pozytywne, choć wymagają pewnych zastrzeżeń. Özdemir i Seçkin (2024) wskazują, że Quizlet wspiera uczenie się słownictwa oraz utrwalanie informacji, jednak wpływ aplikacji zależy od tego, w jaki sposób uczący się z niej korzysta – bardziej efektywne jest aktywne testowanie niż bierne przeglądanie fiszek. Podobne wnioski płyną z pracy Funga i Oyibo (2024), którzy zauważają, że gry edukacyjne oparte na skutecznych technikach nauki, mogą wspierać pamięć długotrwałą, lecz jakość efektów zależy od poziomu zaangażowania poznawczego podczas wykonywania zadań.

Technologia edukacyjna może pełnić funkcję realnego wsparcia poznawczego, jednak jej efektywność w dużej mierze zależy od tego, jak jest wykorzystywana. Kluczowe jest rozróżnienie między aktywnym a biernym stylem uczenia się. Gdy użytkownik angażuje się w materiał, regularnie testuje swoją wiedzę, samodzielnie tworzy fiszki lub zadania, analizuje błędy i rozkłada naukę w czasie, technologia staje się narzędziem realnie wzmacniającym procesy pamięciowe. Jednak równolegle pojawia się zjawisko złudzenia efektywności, które w środowisku cyfrowym występuje wyjątkowo często. Wiele aplikacji edukacyjnych jest zaprojektowanych tak, aby były atrakcyjne wizualnie, łatwe w obsłudze i natychmiast nagradzały użytkownika poczuciem szybkiego postępu – licznik zaliczonych fiszek, odblokowane poziomy czy powiadomienia o „zachowanej passie nauki” mogą wywoływać wrażenie, że uczenie się przebiega efektywnie. Tymczasem literatura wskazuje, że uczniowie często mylą łatwość wykonania zadania z efektywnością uczenia się – w rzeczywistości trwałe zapamiętywanie częściej wspierają metody wymagające większego zaangażowania poznawczego (Hattie i Donoghue, 2016). W efekcie użytkownik może regularnie korzystać z aplikacji i jednocześnie nie odnotowywać trwałej poprawy pamięci, jeśli jego aktywność ma przede wszystkim charakter bierny: przegląda materiał, klika przez zadania, ale nie uruchamia strategii wymagających aktywnego przetwarzania. Warto zauważyć, że na realną skuteczność technologii wpływają również czynniki indywidualne i sytuacyjne. Motywacja ucznia odgrywa rolę fundamentalną: użytkownik nastawiony na szybkie, „łatwe” realizowanie materiału będzie wykorzystywał aplikację powierzchownie, natomiast osoba świadoma potrzeby aktywnego uczenia chętniej sięgnie po strategie zbadane empirycznie. Istotny jest także poziom zaangażowania poznawczego – to, czy uczeń tylko powtarza materiał, czy aktywnie go przetwarza, porównuje i odtwarza. Kolejnym ważnym czynnikiem jest personalizacja treści: narzędzia, które dostosowują się do poziomu użytkownika i monitorują jego postępy, mogą wspierać realne przyswajanie informacji, podczas gdy aplikacje nieoferujące takich funkcji, sprzyjają schematycznemu i powierzchownemu uczeniu się.

Podsumowując, technologia edukacyjna może znacząco wspierać procesy zapamiętywania, zwłaszcza gdy integruje strategie, których skuteczność została dobrze udokumentowana w literaturze. Jednocześnie należy podkreślić, że sama w sobie nie gwarantuje poprawy efektywności uczenia się – kluczowe pozostają aktywne zaangażowanie poznawcze, świadome korzystanie z funkcji aplikacji oraz refleksyjny sposób pracy z materiałem. Ostatecznie to właśnie aktywne przetwarzanie informacji, a nie atrakcyjność technologii, decyduje o trwałości pamięci. Warto zwrócić uwagę na pewne ograniczenia badań nad technologią edukacyjną – analizowane aplikacje są bardzo zróżnicowane pod względem funkcji, stopnia interaktywności i rodzaju materiału, wiele badań obejmuje stosunkowo małe próby i koncentruje się na krótkich okresach obserwacji, co utrudnia sformułowanie ogólnych wniosków. Z tego powodu potrzebne są dalsze badania, zwłaszcza o charakterze długofalowym, które pozwolą ocenić, w jakim stopniu technologie edukacyjne rzeczywiście wpływają na trwałe uczenie się. Warto również uwzględniać różnice indywidualne, takie jak poziom motywacji, style uczenia się czy zdolności samoregulacji, które mogą w znaczący sposób modyfikować efektywność cyfrowych strategii pamięciowych. Dodatkowym kierunkiem badań mogłoby być porównanie różnych typów narzędzi oraz analiza ich skuteczności w odniesieniu do różnych rodzajów materiału i różnych grup uczących się.

Bibliografia

Donoghue, G. M., Hattie, J. A. C. (2021). A meta-analysis of ten learning techniques. Frontiers in Education, 6, artykuł 581216. https://doi.org/10.3389/feduc.2021.581216

Fung, K., Oyibo, K. (2024). Examining the Effectiveness of Mnemonics Serious Games in Enhancing Memory and Learning: A Scoping Review. Applied Sciences, 14(23), artykuł 11379. https://doi.org/10.3390/app142311379

Hattie, J. A. C., Donoghue, G. M. (2016). Learning strategies: A synthesis and conceptual model. Science of Learning, 1, artykuł 16013. https://doi.org/10.1038/npjscilearn.2016.13

Özdemir, O., Seçkin, H. (2024). Quantifying cognitive and affective impacts of Quizlet on learning outcomes: A systematic review and comprehensive meta-analysis. Frontiers in Psychology, 15, artykuł 1349835. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2024.1349835