Autorka: Nina Ostaszewska, studentka II roku psychologii na Uniwersytecie SWPS w Warszawie

Wspomnienia mają ogromną wartość. Pozwalają zachować świadomość ciągłości życia, budują poczucie tożsamości (Conway, 2005), można powiedzieć, że stanowią swoiste drzwi do przeszłości. Rzadko kwestionuje się ich zgodność z rzeczywistością, zwłaszcza w przypadku wspomnień najbardziej wyraźnych, i na nich właśnie opiera się przyszłe opinie, sądy czy przewidywania. Czy jednak rzeczywiście zawsze można ufać własnej pamięci? Co, jeśli powstało silne wrażenie pamiętania czegoś, co tak naprawdę się nie wydarzyło – jakie konsekwencje niosą za sobą tzw. fałszywe wspomnienia?

Fałszywe, czyli niezgodne z prawdą, wspomnienia wbrew pozorom występują powszechnie i bardzo łatwo je komuś “zaaplikować”. Często dotyczą szczegółów danej historii, często elementów szokujących wydarzeń, a czasem nawet całych zupełnie nieistniejących sytuacji (Newman i Lindsay, 2009). Zjawisko to wielokrotnie badała Elizabeth Loftus, która już do roku 1997 wraz z uczniami przeprowadziła ponad 200 badań wskazujących, jak łatwo ludzie wystawieni na dezinformację nabierają fałszywych wspomnień. Podatność na takie sugestie jest tym bardziej silna, gdy ktoś – zwykle członek rodziny – potwierdzi, że dana sytuacja miała miejsce, a także, jeśli jednocześnie badanemu przypominane są inne – prawdziwe sytuacje. Dodatkowo, wyobrażanie sobie sugerowanego wydarzenia zwiększa wiarę w nie. Efekt ten wzrasta z czasem, ponieważ pamięć wyobrażanego wcześniej zdarzenia może być mylona z pamięcią realnego przeżycia – osoba badana nie pamięta już źródła informacji, więc uznaje ją za własne wspomnienie (Loftus, 1997). Szczególnie skłonne do tworzenia fałszywych wspomnień są małe dzieci, które są bardziej podatne na sugestie, ufne, mniej podejrzliwe. W ich przypadku nie ma nawet znaczenia, czy zasugerowane wydarzenie jest jakkolwiek prawdopodobne. W badaniu Henry’ego Otgaara i jego zespołu (2008) dzieci były równie gotowe uwierzyć, że kiedyś zakrztusiły się cukierkiem, jak że zostały porwane przez UFO. Mechanizm tworzenia takich wspomnień jest złożony i niejednoznaczny, dlatego wciąż pozostaje interesującym obszarem badawczym (Wiechert i in., 2025).

Dotychczasowe badania wskazały również wiele sytuacji, w których wspomnienia zmieniają swoją treść bez zewnętrznej sugestii. Badani często zmieniali niepasujące elementy opowieści na bardziej prawdopodobne, a przywołując usłyszaną wypowiedź dopowiadali informacje, które znali z innego źródła. Czasem mózg dopasowuje wspomnienie do znanych schematów, a czasem wyobrażone zdarzenie może wydawać się wspomnieniem (i na odwrót). Wyznawane stereotypy i aktualne przekonania na własny temat także wpływają na treść przywoływanych wspomnień. Dzieje się tak przez skłonność do wiary w trwałość własnych zachowań i postaw (które w przeszłości mogły być zupełnie inne). Poza tym, można różnie zapamiętywać te same wydarzenia w zależności od tego, którym jego aspektom poświęca się większą uwagę (Newman i Lindsay, 2009). Co ciekawe – badania wskazują, że osoby cierpiące na bezsenność mają więcej fałszywych wspomnień (Malloggi i in., 2021). Jest to więc zjawisko występujące w różnych kontekstach i formach, zależne od wielu czynników.

Istnieje pewien specyficzny typ wspomnień, dotyczących znaczących emocjonalnie wydarzeń. Są one bardzo wyraziste, obrazowe, jakby zatrzymać czas migawką aparatu – dlatego Brown i Kulik (1977) nazwali je “wspomnieniami fleszowymi” (ang. flashbulb memories). Wspomnienia te wydają się tak trwałe, pewne i ważne, że trudno wyobrazić sobie, że mogą nie być prawdziwe. Ludzie rzadko zapominają o znaczących dla nich wydarzeniach, jednak wspomnienia te z czasem mogą ulegać – i często ulegają – zniekształceniom (Schmlock i in., 2000). Również w przypadku wspomnień fleszowych, sugestie dotyczące elementów wspominanego wydarzenia mogą mieć znaczenie. Nietrudno sprawić też, żeby powstało nowe, fałszywe wspomnienie fleszowe. Opowieści innych lub przeczytane opisy zdarzenia mogą przerodzić się w przekonanie, że osoba sama była jego świadkiem, czemu towarzyszy czasami wyraźne wspomnienie, będące jedynie produktem wyobraźni (Cronbag i in., 1996).

Choć ich istnienie może wydawać się bezcelowe, czasami fałszywe wspomnienia pełnią pomocną funkcję, np. zaspokajając społeczne potrzeby jednostki, dopełniając jej obraz siebie (Newman i Lindsay, 2009), czy powodując zmianę nawyków na lepsze (zgodne z nieprawdziwym wspomnieniem) (Laney i in., 2008). Niestety, często prowadzą też do negatywnych skutków, jak chociażby zwiększona skłonność do wiary w “fake newsy”, poparta wspomnieniem o nieprawdziwym wydarzeniu (Delaney i in., 2024). Zdarza się jednak, że konsekwencje są naprawdę poważne. Pod koniec ubiegłego wieku zwrócono uwagę na częste w tamtym czasie zjawisko “odzyskiwania wspomnień” o doświadczeniu przemocy seksualnej w dzieciństwie. Niestety, w bardzo wielu przypadkach było to jedynie wynikiem nieodpowiedzialnych metod pracy terapeutów, którzy, starając się pomóc klientom przypomnieć sobie traumatyczne wydarzenia sprzed lat, pobudzali ich wyobraźnię, w efekcie czego tworzyły się u nich fałszywe wspomnienia. Miało to daleko idący niszczący wpływ na ich życie – od zrujnowanego stanu psychicznego, traumy, po fałszywe oskarżenia i wyroki w sądach, rozpad rodzin, a później – gdy sprawy zostały rzeczywiście rozwiązane – gigantyczne odszkodowania i trud odbudowania dotychczasowego życia (Loftus, 1997; Newman i Lindsay, 2009).

Czy możliwe jest jednak, by odróżnić fałszywe wspomnienia od prawdziwych i nie dopuścić do podobnych sytuacji? Choć np. w badaniu Loftus (1997) dało się dostrzec, że badani opisywali prawdziwe wydarzenia rozleglej i z większą pewnością, często dla zewnętrznego obserwatora odróżnienie opowieści opartej na fałszywym wspomnieniu byłoby bardzo trudne, lub wręcz niemożliwe. Istnieją różne strategie weryfikacji, czy wspomnienie jest zgodne z prawdą. Ludzie są jednak zdecydowanie bardziej skłonni wybierać proste, niekoniecznie wiarygodne metody, a najchętniej po prostu wierzą we własne wspomnienia, nawet w obliczu obalających je dowodów (Nash i in., 2016). Ważne, żeby osoby o znaczącej możliwości sugestii, jak np. psychoterapeuci czy policjanci, byli świadomi tego zjawiska i uważni w swojej pracy, by zminimalizować ryzyko jego wystąpienia. W przesłuchaniach czy psychoterapii zwykle nie padają silne sugestie wprost, jednak pewne techniki wyobrażeniowe lub pytania skonstruowane w dany sposób mogą, nawet niecelowo, nasuwać konkretne wnioski czy odpowiedzi. Te zaś mogą spowodować wiarę w fałszywe wydarzenie – i “odzyskanie” wspomnienia na jego temat. Przez sugestie i wyobrażenia podczas przesłuchań, przesłuchiwani mogą nawet uwierzyć we własną winę, co doprowadziło już niejednokrotnie do ukarania niewinnych ludzi (Loftus, 1997). W terapii szczególnie ważne jest dostrzeżenie przez terapeutę fałszywych wspomnień i niewprowadzenie szkodliwej, opartej na nich, interwencji. To, w jaki sposób prowadzić terapię tak, by nie sprowokować powstania fałszywych wspomnień, ale też co robić, gdy już one powstaną, wciąż stanowi ważny obszar dla przyszłych badań (Muschalla i Schonborn, 2021).

Na szczęście – fałszywe wspomnienia można usunąć. Pytanie jednak, czy to wystarczy, by odwrócić ich konsekwencje? Badania Aileen Oeberst z zespołem (2021) niosą pewną nadzieję – jeżeli nawet fałszywe wspomnienie powstanie, można przeprowadzić proces jego usunięcia, bez szkody dla prawdziwych wspomnień. W badaniu doprowadzono najpierw do powstania fałszywych wspomnień, jednak później uprzedzono osoby badane, że ich wspomnienia mogą wynikać z usłyszanych w rodzinie historii lub z sugestii badacza. Ostatecznie, udało się przywrócić pamięć do stanu sprzed badania. Niestety, mniej optymistycze wnioski przyniosły badania Burlenna z zespołem (Burlenn i in., 2022). Badacze zauważyli, że niezależnie od tego, czy wierzymy w dane wspomnienie, nadal ma ono praktycznie tak samo silne konsekwencje (zarówno pozytywne, jak i negatywne).

Mimo wszystko, dzięki dotychczas zdobytej wiedzy wzrosła świadomość zagrożeń, jakie mogą nieść za sobą fałszywe wspomnienia. Możliwe, że pozwoli to w przyszłości zminimalizować ryzyko choćby niesprawiedliwych oskarżeń w sądzie czy szkodliwych interwencji terapeutycznych. Z jednej strony, ważna jest świadomość jednostki, że jej wspomnienia niezawsze muszą odpowiadać prawdziwym wydarzeniom, jednak badacze zwracają szczególną uwagę na to, jak ważne są warunki, w jakich przeprowadzany jest wywiad i jakie wykorzystywane są w nim metody. Dziś świadomość ryzyka, jakie niosą mimowolne sugestie, silne wyobrażenia, stres itp. jest dużo większa i tworzone są np. modele przesłuchań jak najmniej wpływających na zeznania. Choć pole do dalszego rozwoju badań pozostaje szerokie, z pewnością już udało się uniknąć wyrządzenia wielu krzywd.

Bibliografia

Burnell, R., Nash, R. A., Umanath, S., Garry, M. (2022). Memories people no longer believe in can still affect them in helpful and harmful ways. Memory & Cognition, 50(6), 1319-1335. https://doi.org/10.3758/s13421-022-01328-9

Conway, M. A. (2005). Memory and the self. Journal of Memory and Language, 53(4), 594–628. https://doi.org/10.1016/j.jml.2005.08.005

Delaney, T., Castillo, L., Friehs, M. A., Buttlar, B., Greene, C. M. (2024). Us versus them: The role of national identity in the formation of false memories for fake news. Journal of Experimental Psychology: Applied, 30(1), 33–47. https://doi.org/10.1037/xap0000498

Laney, C., Morris, E. K., Bernstein, D. M., Wakefield, B. M., Loftus, E. F. (2008). Asparagus, a love story: Healthier eating could be just a false memory away. Experimental Psychology, 55(5), 291–300.
https://doi.org/10.1027/1618-3169.55.5.291

Loftus, E. F. (1997). Creating false memories. Scientific American, 277(3), 70–75. https://doi.org/10.1038/scientificamerican0997-70

Malloggi, S., Conte, F., De Rosa, O., Righi, S., Gronchi, G., Ficca, G., Giganti, F. (2022). False memories formation is increased in individuals with insomnia. Journal of Sleep Research, 31(3), e13527. https://doi.org/10.1111/jsr.13527

Muschalla, B., Schönborn, F. (2021). Induction of false beliefs and false memories in laboratory studies—A systematic review. Clinical Psychology & Psychotherapy, 28(5), 1194–1209. https://doi.org/10.1002/cpp.2567

Nash, R. A., Wade, K. A., Garry, M., Adelman, J. S. (2017). A robust preference for cheap-and-easy strategies over reliable strategies when verifying personal memories. Memory, 25(7), 890–899. https://doi.org/10.1080/09658211.2016.1214280

Newman, E. J., Lindsay, D. S. (2009). False memories: What the hell are they for? Applied Cognitive Psychology, 23(8), 1105–1121. https://doi.org/10.1002/acp.1613

Oeberst, A., Wachendörfer, M. M., Imhoff, R., Blank, H. (2021). Rich false memories of
autobiographical events can be reversed. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(13), e2026447118. https://doi.org/10.1073/pnas.2026447118

Otgaar, H., Candel, I., Merckelbach, H., Wade, K. A. (2009). Abducted by a UFO: Prevalence information affects young children’s false memories for an implausible event. Applied Cognitive Psychology, 23(1), 115–125. https://doi.org/10.1002/acp.1445

Schmolck, H., Buffalo, E. A., Squire, L. R. (2000). Memory distortions develop over time: Recollections of the o. J. Simpson trial verdict after 15 and 32 months. Psychological Science, 11(1), 39–45. https://doi.org/10.1111/1467-9280.0012

Wiechert, S., Verschueren, A., Ben-Shakhar, G., Pertzov, Y., Loftus, E. F., Verschuere, B. (2025). The misinformation effect: A contemporary replication and extension of Loftus et al. (1978) to investigate its underlying mechanisms. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition. Advance online publication. https://doi.org/10.1037/xlm0001529